بزرگترین آتشفشان دنیا کدام است؟ رازهای مونا لوا در زمین و کوه المپوس در منظومه شمسی - تور ایران

مونا لوا (Mauna Loa)؛ غول خفته و بیدار اقیانوس آرام

هنگامی که سخن از کوه ها و پدیده های غول پیکر زمین به میان می آید، اغلب نگاه ها به قله های سر به فلک کشیده هیمالیا دوخته می گردد؛ اما شگفت انگیزترین رکوردها در ژرفای آب ها و ساختارهای زمین شناختی پنهان شده اند. آتشفشان مونا لوا (به معنای کوه بلند در زبان بومیان هاوایی) بزرگترین ساختار تک توده آتشفشانی کره زمین است که نیمی از مساحت جزیره بزرگ هاوایی را تشکیل می دهد.

اگرچه ارتفاع قله مونا لوا از سطح آب های آزاد 4,169 متر است، اما بدنه اصلی و قاعده این کوهستان غول پیکر در بستر بزرگترین اقیانوس دنیا یعنی اقیانوس آرام و در عمق 5,000 متری زیر دریا واقع شده است. علاوه بر این، وزن خردنماینده این توده گدازه ای چنان سهمگین است که پوسته زمین را 8 کیلومتر دیگر به سمت پایین فشرده نموده است. بنابراین ارتفاع واقعی مونا لوا از قاعده مدفون تا قله به بیش از 17 کیلومتر می رسد که به مراتب از قله اورست بلندتر است. این عظمت ساختاری همچون عمق حیرت انگیز آب ها در عمیق ترین دریاچه دنیا یعنی بایکال، نشانگر شگفتی های پنهان سیاره ماست.

آتشفشان سپری چیست و چرا مونا لوا تا این مقدار پهناور است؟

بر اساس داده های سازمان زمین شناسی ایالات متحده (USGS)، آتشفشان ها از نظر ساختار فیزیکی به دو دسته اصلی تقسیم می شوند: چینه ای (Stratovolcano) و سپری (Shield Volcano). مونا لوا نمونه شاخص و اعلای یک آتشفشان سپری است. دلایل وسعت استثنایی آن عبارتند از:

1. گدازه های بازالتی بسیار روان و کم چگال

ماگمای خروجی از مونا لوا حاوی سیلیس بسیار پایینی است و دمای آن به بیش از 1,100 درجه سانتی گراد می رسد. این گدازه های روان به جای انباشته شدن در اطراف دهانه و تشکیل مخروطی تیز و مخوف، کیلومترها روی دامنه حرکت نموده و مانند یک سپر جنگجویان رومی با شیب ملایم (کمتر از 6 درجه) در پهنه ای به طول 120 کیلومتر توسعه می یابند.

2. فعالیت بر فراز نقطه داغ زمین شناختی (Hotspot)

مونا لوا بر خلاف بیشتر آتشفشان های مرزهای تکتونیکی، بر فراز یک نقطه داغ در جبه زمین شکل گرفته است. این تنوره ماگمایی دائمی از میلیون ها سال پیش تا به امروز گدازه های مذاب را بدون وقفه به سطح پمپاژ نموده و لایه به لایه توده بزرگ هاوایی را شکل داده است.

مقایسه غول های آتشفشانی؛ زمین در برابر سیاره سرخ مریخ

برای درک عظمت آتشفشان ها در مقیاس منظومه شمسی، داده های زیر بر اساس مشاهدات مریخ نوردهای ناسا و داده های راداری ماهواره ای گردآوری شده است:

کوه المپوس مریخ؛ سلطان بلامنازع آتشفشان های منظومه شمسی

اگر فکر می کنید مونا لوا بی خاتمه است، نگاهی به همسایه سرخ زمین بیندازید. کوه المپوس (Olympus Mons) در سیاره مریخ هیولایی است که درک مقیاس آن برای فکر انسان سخت است. این آتشفشان غول پیکر با ارتفاع حدود 22 کیلومتر و قطری نزدیک به 600 کیلومتر، کل پهنه یک کشور اروپایی بزرگ نظیر فرانسه را در بر می گیرد.

چرا آتشفشان های مریخ تا این مقدار غول پیکر شدند؟ دانشمندان اخترفیزیک دو علت بنیادین را اثبات نموده اند:

1. گرانش ضعیف مریخ: جاذبه سیاره سرخ حدود 38٪ جاذبه زمین است. بنابراین سنگ های مذاب و ستون های گدازه می توانند بدون فرو ریختن زیر وزن خود، بسیار بیشتر بالا بروند و کوه های بلندتری را تاب بیاورند.
2. فقدان صفحات تکتونیکی متحرک: در کره زمین، صفحات پوسته بر فراز نقاط داغ پیوسته جابه جا می شوند و به جای یک کوه بزرگ، زنجیره ای از آتشفشان ها (مانند جزایر هاوایی) می سازند. اما در مریخ، پوسته ثابت مانده و دهانه آتشفشانی برای صدها میلیون سال روی یک کانون ماگمایی ثابت گدازه بیرون ریخته است!

تاریخچه فوران های سهمگین مونا لوا؛ ثبت 33 فوران تاریخی

از سال 1843 میلادی که رصدهای دقیق علمی بر روی مونا لوا شروع شد، این غول آتشفشانی 33 بار فوران نموده است. برخلاف آتشفشان های انفجاری خطرناک نظیر کوه وزوو یا کراکاتوآ که ابرهای خاکستر سمی و کشنده فراوری می نمایند، فوران های مونا لوا به صورت چشمه ها و رودخانه های خروشان آتشین جریان می یابند. فوران تاریخی سال 1984 به مدت سه هفته جریان هایی از گدازه مذاب را تا نزدیکی شهر هیلو (Hilo) روانه ساخت.

پس از 38 سال خاموشی، در نوامبر 2022 دهانه موکواووئوو (Mokuʻāweoweo) در قله مونا لوا مجدداً شکافته شد و فواره هایی از مواد مذاب تا ارتفاع 60 متر به آسمان پرتاب گشت که تصاویر هوایی آن سراسر دنیا را به حیرت واداشت.

بیشتر بدانید: تفاوت مونا لوا (Mauna Loa) و مونا کیا (Mauna Kea)

همسایه مونا لوا یعنی قله مونا کیا (Mauna Kea) ارتفاعی برابر با 4,207 متر از سطح دریا دارد (تنها 38 متر بلندتر از مونا لوا). اما مونا کیا یک آتشفشان خاموش است و حجم گدازه آن بسیار کمتر از مونا لواست. قله مونا کیا به علت جو رقیق، خشکی هوا و تاریکی آسمان، میزبان بزرگترین رصدخانه های اخترشناسی دنیا است.

نکته مهم: آیا فوران مونا لوا می تواند سونامی ایجاد کند؟

یکی از پرسش های دلهره آور پژوهشگران اقیانوس شناسی، خطر ریزش دامنه های ناپایدار مونا لوا به درون اقیانوس است. اگر بخش بزرگی از دیواره آتشفشان بر اثر زلزله یا فشار ماگما فرو بریزد، می تواند امواج مهیب سونامی با ارتفاع ده ها متر ایجاد کند که سواحل اقیانوس آرام را درمی نوردد؛ همان گونه که شگفتی های خشن طبیعت در پهنه های خشک و نامتناهی بزرگترین بیابان دنیا در قطب جنوب جلوه گر است.

ترفند طلایی: شبیه سازی زیست در مریخ بر روی خاکستر مونا لوا

پایگاه HI-SEAS متعلق به ناسا در دامنه ارتفاع 2,500 متری مونا لوا واقع شده است. خاک بازالتی سرخ فام، انزوای مطلق، فقدان پوشش گیاهی و شرایط سخت آب وهوایی این دامنه آتشفشانی، شبیه ترین محیط روی کره زمین به سطح سیاره مریخ است و فضانوردان مأموریت های آینده مریخ تمرینات خود را در این نقطه سپری می نمایند.

نکات خاتمهی و جمع بندی کاربردی

آتشفشان ها پنجره هایی زنده به قلب تپنده و اعماق ناشناخته سیاره ما هستند. مونا لوا در هاوایی با ساختار سپری شکوهمند خود یادآور نیروهای بی خاتمه زمین شناختی است که کوه ها را از ژرفای اقیانوس ها بالا می کشند؛ همان گونه که آب های خروشان در بلندترین آبشار دنیا यानी آنجل صخره های باستانی را صیقل می دهند. در فراسوی زمین نیز، کوه المپوس مریخ مرزهای شگفتی منظومه شمسی را پیش چشم دانشمندان می گستراند و نشان می دهد که زمین و کیهان تا چه مقدار سرشار از رکوردهای حیرت انگیز هستند.